Γιατί μας ενοχλούν τόσο πολύ κάποια χαρακτηριστικά των άλλων;
Υπάρχουν άνθρωποι που μας ενοχλούν σχεδόν από την πρώτη στιγμή.
Δεν μας έχουν κάνει απαραίτητα κάτι σοβαρό. Μπορεί να είναι ο τρόπος που μιλούν, η αυτοπεποίθηση με την οποία μπαίνουν σε έναν χώρο, η ανάγκη τους να βρίσκονται στο επίκεντρο, η ακαταστασία τους, η υπερβολική τους συνέπεια, το πόσο εύκολα λένε «όχι» ή ακόμη και κάτι τόσο μικρό όσο ο τρόπος που γελούν.
Και υπάρχουν άλλοι άνθρωποι που κάνουν ακριβώς τα ίδια πράγματα και σχεδόν δεν μας απασχολούν.
Αυτό από μόνο του έχει ενδιαφέρον.
Γιατί κάποιες συμπεριφορές περνούν δίπλα μας χωρίς ιδιαίτερη αντίδραση, ενώ άλλες μοιάζουν να πατούν ένα εσωτερικό κουμπί και να προκαλούν δυσανάλογο θυμό, εκνευρισμό ή απόρριψη;
Μια εύκολη ψυχολογική απάντηση που ακούμε συχνά είναι ότι «αυτό που σε ενοχλεί στον άλλον είναι κάτι που δεν αντέχεις στον εαυτό σου».
Μπορεί να συμβαίνει. Δεν συμβαίνει όμως πάντα.
Αν κάποιος συμπεριφέρεται προσβλητικά, είναι πιθανό να μας ενοχλεί επειδή πράγματι είναι προσβλητικός. Αν παραβιάζει συστηματικά τα όριά μας, δεν χρειάζεται να αναζητήσουμε οπωσδήποτε κάποιο κρυμμένο δικό μας χαρακτηριστικό για να εξηγήσουμε τη δυσφορία μας. Μερικές αντιδράσεις μάς πληροφορούν απλώς ότι κάτι που συμβαίνει απέναντί μας συγκρούεται με τις αξίες ή τις ανάγκες μας.
Υπάρχουν όμως και εκείνες οι φορές που η ένταση της αντίδρασής μας αξίζει μια δεύτερη ματιά.
Ας σκεφτούμε, για παράδειγμα, έναν άνθρωπο που ενοχλείται υπερβολικά από κάποιον που διεκδικεί εύκολα αυτό που θέλει. Τον θεωρεί εγωιστή, απαιτητικό, ίσως και αγενή. Είναι πιθανό να έχει απόλυτο δίκιο. Υπάρχει όμως και μια άλλη πιθανότητα: ο ίδιος να έχει μάθει σε όλη του τη ζωή να μη ζητά πολλά, να προσαρμόζεται, να μην επιβαρύνει τους άλλους και να βάζει τις δικές του ανάγκες λίγο πιο πίσω.
Τότε η άνεση του άλλου να πει «εγώ θέλω αυτό» μπορεί να προκαλεί κάτι περισσότερο από απλό εκνευρισμό.
Μπορεί να μας φέρνει απέναντι σε μια ελευθερία που εμείς δεν έχουμε επιτρέψει εύκολα στον εαυτό μας.
Το ίδιο μπορεί να συμβεί με έναν άνθρωπο πολύ αυθόρμητο όταν εμείς έχουμε μάθει να ελέγχουμε συνεχώς τη συμπεριφορά μας. Με κάποιον που ξεκουράζεται χωρίς ενοχές όταν εμείς έχουμε συνδέσει την αξία μας με τη διαρκή προσπάθεια. Ή με έναν άνθρωπο που εκφράζει ανοιχτά τη στενοχώρια του όταν εμείς μεγαλώσαμε με την πεποίθηση ότι πρέπει πάντοτε να είμαστε δυνατοί.
Δεν σημαίνει ότι κατά βάθος θέλουμε να γίνουμε ίδιοι με εκείνον.
Μπορεί απλώς η παρουσία του να μας θυμίζει ότι υπάρχει ένας τρόπος να ζει κανείς τον οποίο εμείς κάποτε αποκλείσαμε από τις διαθέσιμες επιλογές μας.
Άλλες φορές η έντονη αντίδραση έχει διαφορετική καταγωγή.
Ένας τόνος φωνής, μια ειρωνεία, μια συγκεκριμένη συμπεριφορά μπορεί να θυμίζει, χωρίς να το συνειδητοποιούμε αμέσως, έναν άνθρωπο ή μια σχέση από το παρελθόν μας. Δεν αντιδρούμε τότε μόνο σε αυτό που συμβαίνει σήμερα. Κουβαλάμε στη σημερινή στιγμή και κάτι από όσα έχουμε ήδη ζήσει.
Γι’ αυτό μπορεί να ξαφνιαζόμαστε ακόμη κι εμείς από την ένταση του συναισθήματός μας.
«Γιατί με πείραξε τόσο πολύ;»
Είναι μια καλή ερώτηση, αρκεί να μην τη χρησιμοποιήσουμε για να ακυρώσουμε αυτό που αισθανόμαστε.
Γιατί υπάρχει και ο αντίθετος κίνδυνος. Στην προσπάθειά μας να ψάξουμε τι «δικό μας» κρύβεται πίσω από κάθε ενόχληση, μπορεί να καταλήξουμε να δικαιολογούμε συμπεριφορές που πραγματικά μας πληγώνουν. Να σκεφτόμαστε ότι, αφού κάτι μας θυμώνει, το πρόβλημα βρίσκεται υποχρεωτικά μέσα μας.
Δεν είναι έτσι.
Η αυτογνωσία δεν σημαίνει να παίρνουμε πάνω μας κάθε δυσκολία που εμφανίζεται στις σχέσεις μας. Σημαίνει περισσότερο να μπορούμε να ξεχωρίζουμε τι συμβαίνει έξω από εμάς και τι ενεργοποιείται μέσα μας.
Και συχνά συμβαίνουν και τα δύο μαζί.
Κάποιος μπορεί πράγματι να είναι αγενής και η αγένειά του να αγγίζει επιπλέον μια παλιά δική μας ευαισθησία. Ένας άνθρωπος μπορεί πραγματικά να είναι αδιάφορος και η αδιαφορία του να γίνεται ακόμη πιο επώδυνη επειδή έχουμε γνωρίσει αυτό το συναίσθημα σε μια σημαντική σχέση του παρελθόντος. Η μία εξήγηση δεν ακυρώνει την άλλη.
Ίσως λοιπόν, όταν κάποιος μας προκαλεί μια ασυνήθιστα έντονη αντίδραση, δεν χρειάζεται ούτε να κατηγορήσουμε αμέσως εκείνον ούτε να στρέψουμε όλη την ευθύνη προς τον εαυτό μας.
Μπορούμε πρώτα να μείνουμε λίγο στην περιέργεια.
Τι ακριβώς είναι αυτό που με ενοχλεί τόσο; Ποια συμπεριφορά; Τι σημαίνει για μένα; Τι αισθάνομαι ότι απειλεί, παραβιάζει ή μου θυμίζει; Υπάρχει κάτι που χρειάζεται να οριοθετήσω απέναντι στον άλλον ή κάτι που αξίζει να γνωρίσω καλύτερα μέσα μου;
Δεν θα βρίσκουμε πάντοτε κάποια εντυπωσιακή απάντηση.
Μερικές φορές ένας άνθρωπος απλώς δεν μας ταιριάζει. Η χημεία μεταξύ των ανθρώπων δεν εξηγείται ολόκληρη και δεν είναι απαραίτητο να μετατρέπουμε κάθε αντιπάθεια σε ψυχολογικό γρίφο.
Υπάρχουν όμως και εκείνες οι φορές που ο εκνευρισμός μας μπορεί να λειτουργήσει σαν μικρός καθρέφτης.
Όχι επειδή ο άλλος είναι απαραίτητα ίδιος με εμάς.
Ίσως επειδή, με κάποιον τρόπο, αγγίζει ένα σημείο της ιστορίας μας, ένα όριό μας ή μια πλευρά του εαυτού μας που δεν έχουμε κοιτάξει εδώ και καιρό.
Και τότε, ακόμη κι αν εξακολουθεί να μας ενοχλεί, μπορεί τουλάχιστον να έχουμε μάθει κάτι περισσότερο για τον λόγο.
Γράφει ο Ψυχολόγος-Ψυχοθεραπευτής Γιάννης Ξηντάρας
