Στο πίσω κάθισμα του αυτοκινήτου, ένα παιδί κοιτάζει έξω από το παράθυρο, ενώ οι γονείς του συζητούν για μια δυσκολία στη δουλειά. Η κουβέντα συνεχίζεται κανονικά, αφού το παιδί φαίνεται απορροφημένο στις σκέψεις του. Λίγο αργότερα όμως, την ώρα του φαγητού, ρωτάει ξαφνικά: «Μπαμπά, θα χάσεις τη δουλειά σου;»

Οι γονείς ξαφνιάζονται. Δεν είχαν καταλάβει ότι παρακολουθούσε τη συζήτηση, ούτε ότι είχε συγκρατήσει εκείνη τη φράση που ειπώθηκε σχεδόν περαστικά.

Τα παιδιά ακούνε πολύ περισσότερα από όσα φανταζόμαστε. Παρατηρούν τις εκφράσεις μας, αντιλαμβάνονται τις αλλαγές στον τόνο της φωνής μας και προσπαθούν να καταλάβουν τι συμβαίνει γύρω τους, ακόμη κι όταν δεν συμμετέχουν άμεσα στις συζητήσεις.

Και επειδή δεν έχουν πάντοτε τις πληροφορίες ή την εμπειρία που χρειάζεται για να ερμηνεύσουν όσα ακούνε, συμπληρώνουν τα κενά με τη φαντασία τους.

Μια κουβέντα για οικονομικές δυσκολίες μπορεί να δημιουργήσει την εντύπωση ότι η οικογένεια κινδυνεύει να χάσει το σπίτι της. Μια έντονη διαφωνία ανάμεσα στους γονείς μπορεί να γεννήσει τον φόβο ότι πρόκειται να χωρίσουν. Ακόμη και μια συζήτηση για την υγεία ενός συγγενή μπορεί να αποκτήσει στο μυαλό του παιδιού πολύ μεγαλύτερες διαστάσεις από τις πραγματικές.

Αυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι κάθε συζήτηση των ενηλίκων τραυματίζει τα παιδιά ή ότι οι γονείς πρέπει να προσέχουν διαρκώς κάθε λέξη που χρησιμοποιούν.

Τα παιδιά μεγαλώνουν μέσα στην πραγματική ζωή μιας οικογένειας, όπου υπάρχουν χαρές, προβλήματα, διαφωνίες και περίοδοι αβεβαιότητας. Είναι σημαντικό να γνωρίζουν ότι οι δυσκολίες αποτελούν μέρος της ζωής και ότι οι άνθρωποι μπορούν να τις αντιμετωπίζουν.

Εκείνο που χρειάζεται προσοχή είναι ο τρόπος με τον οποίο τα βοηθάμε να κατανοούν όσα συμβαίνουν.

Αν, για παράδειγμα, ένα παιδί ακούσει τους γονείς του να διαφωνούν έντονα, μια απλή εξήγηση μπορεί να το καθησυχάσει: «Πριν διαφωνήσαμε για κάτι που μας απασχολεί, αλλά αυτό είναι δικό μας θέμα και θα το συζητήσουμε εμείς».

Δεν χρειάζεται να γνωρίζει όλες τις λεπτομέρειες, ούτε να συμμετέχει στην αναζήτηση λύσης. Χρειάζεται κυρίως να αισθανθεί ότι οι μεγάλοι αναλαμβάνουν την ευθύνη για όσα τους αφορούν.

Ιδιαίτερα σημαντικό είναι επίσης να αποφεύγουμε να τοποθετούμε τα παιδιά στη θέση του συμμάχου ή του κριτή στις διαφωνίες μας. Όταν ένα παιδί ακούει συστηματικά τον έναν γονιό να κατηγορεί τον άλλον, μπορεί να αισθανθεί ότι πρέπει να πάρει θέση, ακόμη κι αν κανείς δεν του το έχει ζητήσει ευθέως.

Υπάρχουν, φυσικά, και στιγμές όπου μια συζήτηση μπορεί να γίνει αφορμή για ουσιαστική επικοινωνία. Ένα παιδί που ακούει τους γονείς του να μιλούν με σεβασμό για μια δυσκολία, να αναγνωρίζουν ένα λάθος ή να αναζητούν μαζί μια λύση, μαθαίνει κάτι σημαντικό για τις ανθρώπινες σχέσεις.

Η οικογενειακή ζωή δεν χρειάζεται να παρουσιάζεται σαν μια πραγματικότητα χωρίς προβλήματα.

Αρκεί να θυμόμαστε ότι τα παιδιά αντιλαμβάνονται τον κόσμο των ενηλίκων μέσα από τη δική τους ηλικία, τις δικές τους εμπειρίες και τους δικούς τους φόβους.

Και κάποιες φορές, μια απλή ερώτηση όπως «Άκουσες πριν που συζητούσαμε; Σε προβλημάτισε κάτι;» μπορεί να μας βοηθήσει να ανακαλύψουμε τι ακριβώς έχει καταλάβει ένα παιδί και τι χρειάζεται να του εξηγήσουμε.

Γιατί οι κουβέντες που γίνονται γύρω του μπορεί να συνεχίζονται μέσα στο μυαλό του πολύ περισσότερο απ’ όσο υποψιαζόμαστε.

Γράφει ο Ψυχολόγος-Οικογενειακός Σύμβουλος Γιάννης Ξηντάρας

Δείτε επίσης: Οι οικογενειακές ταμπέλες που ακολουθούν τα παιδιά μας

Παρακολουθήστε καθημερινά την σελίδα μας για την ενημέρωση σας.

Το άρθρο Οι κουβέντες που ακούνε τα παιδιά χωρίς να τους μιλάμε εμφανίστηκε πρώτα στο Grevena Press.

«Ο μεγάλος μας είναι ο υπεύθυνος. Η μικρή είναι η ζωηρή. Κι αυτός εδώ είναι ο ντροπαλός της οικογένειας!»

Η κουβέντα ακούγεται σε ένα οικογενειακό τραπέζι, ανάμεσα σε γέλια και πειράγματα. Κανείς δεν έχει πρόθεση να πληγώσει κανέναν. Οι χαρακτηρισμοί μοιάζουν αθώοι, ίσως μάλιστα να περιγράφουν αρκετά καλά τα παιδιά, τουλάχιστον όπως τα γνωρίζουμε σήμερα.

Αναρωτιέμαι όμως τι συμβαίνει όταν τέτοιες περιγραφές επαναλαμβάνονται για χρόνια. Όταν ο «ντροπαλός» ακούει συνεχώς ότι δεν του αρέσει να μιλά σε αγνώστους ή όταν ο «υπεύθυνος» θεωρείται αυτονόητο ότι θα κάνει πάντα το σωστό.

Τα παιδιά γνωρίζουν τον εαυτό τους και μέσα από τα μάτια των ανθρώπων που αγαπούν. Οι λέξεις των γονιών δεν καθορίζουν μόνες τους την προσωπικότητά τους, έχουν όμως ιδιαίτερο βάρος. Μια περιγραφή που επαναλαμβάνεται μπορεί σιγά σιγά να μετατραπεί σε προσδοκία, τόσο για το παιδί όσο και για τους γύρω του.

Το παιδί που χαρακτηρίζεται «δύσκολο» μπορεί να διαπιστώσει ότι οι άλλοι περιμένουν από εκείνο να αντιδράσει. Το «καλό παιδί» μπορεί να δυσκολεύεται να θυμώσει ή να διαφωνήσει, επειδή φοβάται μήπως απογοητεύσει. Και ο «δυνατός» της οικογένειας μπορεί να μάθει να κρύβει τη στενοχώρια του, ακόμη κι όταν χρειάζεται παρηγοριά.

Φυσικά, οι γονείς παρατηρούμε πραγματικές διαφορές ανάμεσα στα παιδιά μας. Το ένα είναι πιο εξωστρεφές, το άλλο πιο επιφυλακτικό. Κάποιο οργανώνεται εύκολα, ενώ κάποιο άλλο χρειάζεται περισσότερο χρόνο. Δεν χρειάζεται να προσποιούμαστε ότι αυτές οι διαφορές δεν υπάρχουν.

Έχει όμως σημασία να θυμόμαστε ότι μια συμπεριφορά δεν περιγράφει ολόκληρο τον άνθρωπο. Το παιδί που σήμερα διστάζει να μιλήσει μπροστά σε άλλους μπορεί αύριο να αισθανθεί πιο άνετα. Εκείνο που δυσκολεύεται στο σχολείο μπορεί να ανακαλύψει έναν χώρο όπου θα ανθίσει. Χρειάζεται να του αφήνουμε αυτή τη δυνατότητα, χωρίς να του υπενθυμίζουμε διαρκώς ποιο πιστεύουμε ότι είναι.

Ιδιαίτερα ανάμεσα στα αδέλφια, οι ταμπέλες μπορούν να δημιουργήσουν άτυπους ρόλους: ο επιμελής και ο αδιάφορος, ο κοινωνικός και ο μοναχικός, ο ήσυχος και ο μπελαλής. Κάθε παιδί τότε κινδυνεύει να βλέπει τον εαυτό του σε σύγκριση με το άλλο, αντί να ανακαλύπτει τις δικές του διαφορετικές πλευρές.

Μια μικρή αλλαγή στον τρόπο που μιλάμε μπορεί να βοηθήσει. Αντί για «είσαι τεμπέλης», μπορούμε να πούμε «βλέπω ότι δυσκολεύεσαι να ξεκινήσεις το διάβασμα σήμερα». Αντί για «είσαι ντροπαλή», μπορούμε να παρατηρήσουμε ότι «χρειάζεσαι λίγο χρόνο μέχρι να νιώσεις άνετα με καινούργιους ανθρώπους».

Έτσι περιγράφουμε αυτό που συμβαίνει, αφήνοντας ανοιχτό το ενδεχόμενο να αλλάξει. Και, κυρίως, αποφεύγουμε να κάνουμε μια δύσκολη στιγμή μόνιμο χαρακτηριστικό της ταυτότητας του παιδιού.

Ίσως το πιο ενδιαφέρον που μπορούμε να προσφέρουμε στα παιδιά μας είναι να παραμένουμε περίεργοι για το ποιοι γίνονται. Να μην είμαστε τόσο βέβαιοι ότι τα έχουμε καταλάβει οριστικά, ώστε να πάψουμε να παρατηρούμε όσα καινούργια εμφανίζονται μπροστά μας.

Γιατί τα παιδιά μεγαλώνουν, δοκιμάζουν, αλλάζουν. Και είναι όμορφο να μπορούν κάποτε να μας εκπλήσσουν, χωρίς να αισθάνονται ότι χρειάζεται πρώτα να ξεφύγουν από μια παλιά οικογενειακή περιγραφή.

Γράφει ο Ψυχολόγος-Οικογενειακός Σύμβουλος Γιάννης Ξηντάρας

Δείτε επίσης: «Μαμά, ποιον αγαπάς περισσότερο;»

Παρακολουθήστε καθημερινά την σελίδα μας για την ενημέρωση σας.

Το άρθρο Οι οικογενειακές ταμπέλες που ακολουθούν τα παιδιά μας εμφανίστηκε πρώτα στο Grevena Press.

Η ερώτηση μπορεί να έρθει την πιο ανύποπτη στιγμή. Στο αυτοκίνητο, λίγο πριν από τον ύπνο ή την ώρα που η μαμά κρατάει αγκαλιά το μικρότερο παιδί.

«Μαμά, ποιον αγαπάς περισσότερο; Εμένα ή τον αδελφό μου;»

Οι περισσότεροι γονείς θα σπεύσουν να απαντήσουν ότι αγαπούν όλα τα παιδιά τους το ίδιο. Και φυσικά, αυτή είναι μια απάντηση που έχει σημασία. Μόνο που πίσω από την ερώτηση μπορεί να κρύβεται κάτι περισσότερο από μια απλή περιέργεια.

Μπορεί το παιδί να προσπαθεί να καταλάβει αν εξακολουθεί να έχει την ίδια θέση στην καρδιά των γονιών του. Αν η αγάπη που μέχρι πρότινος αισθανόταν ότι του ανήκε ολόκληρη χρειάζεται τώρα να μοιραστεί. Αν το γεγονός ότι η μαμά ασχολείται περισσότερο με το μωρό σημαίνει ότι εκείνο έγινε λιγότερο σημαντικό.

Η ζήλια ανάμεσα στα αδέλφια είναι μια πολύ συνηθισμένη εμπειρία μέσα στην οικογένεια. Παρ’ όλα αυτά, αρκετοί γονείς δυσκολεύονται να τη διαχειριστούν, ιδιαίτερα όταν εκφράζεται με θυμό, γκρίνια, επιθετικότητα ή με μια συμπεριφορά που μοιάζει να πηγαίνει το παιδί πίσω σε προηγούμενα αναπτυξιακά στάδια.

Ένα παιδί που είχε αρχίσει να γίνεται πιο ανεξάρτητο μπορεί ξαφνικά να ζητά να το ταΐζουν, να θέλει συνεχώς αγκαλιά ή να διαμαρτύρεται κάθε φορά που οι γονείς ασχολούνται με το αδελφάκι του.

Και κάπου εκεί μπορεί να ακούσει:

«Μα καλά, ζηλεύεις το μωρό; Εσύ είσαι μεγάλος τώρα!»

Ας προσπαθήσουμε όμως να δούμε για λίγο την κατάσταση από τη δική του πλευρά.

Φανταστείτε ότι ένας άνθρωπος που αγαπάτε πολύ, και που μέχρι σήμερα είχε μια ιδιαίτερη σχέση μαζί σας, σας ανακοινώνει ότι από εδώ και πέρα θα υπάρχει στη ζωή του και κάποιος άλλος που θα χρειάζεται μεγάλο μέρος από τον χρόνο και την προσοχή του. Μάλιστα, επειδή ο καινούργιος άνθρωπος είναι πιο ευάλωτος, θα προηγείται συχνά στις καθημερινές ανάγκες.

Είναι πιθανό να καταλαβαίνατε λογικά την κατάσταση και παρ’ όλα αυτά να αισθανόσασταν κάποια ανασφάλεια.

Για ένα μικρό παιδί, που ακόμη μαθαίνει να αναγνωρίζει και να διαχειρίζεται τα συναισθήματά του, αυτή η αλλαγή μπορεί να είναι ακόμη δυσκολότερη.

Αυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι κάθε παιδί ζηλεύει το αδελφάκι του με τον ίδιο τρόπο ή στον ίδιο βαθμό. Υπάρχουν παιδιά που προσαρμόζονται σχετικά εύκολα, άλλα που εκφράζουν ανοιχτά τη δυσφορία τους και άλλα που δείχνουν προς τα έξω πολύ συνεργάσιμα, ενώ μέσα τους μπορεί να αισθάνονται παραμερισμένα.

Η ζήλια επίσης δεν εμφανίζεται μόνο με τη γέννηση ενός δεύτερου παιδιού. Μπορεί να εκδηλωθεί αρκετά αργότερα, όταν τα αδέλφια αρχίζουν να συγκρίνουν τις επιδόσεις, τις ελευθερίες, τις παρέες ή την προσοχή που δέχεται το καθένα.

Εδώ υπάρχει κάτι που αξίζει να προσέξουμε.

Πολλές φορές, στην προσπάθειά μας να καθησυχάσουμε τα παιδιά, καταλήγουμε να τους λέμε πώς θα έπρεπε να αισθάνονται.

«Δεν υπάρχει λόγος να ζηλεύεις.»

«Αφού ξέρεις ότι σας αγαπάμε το ίδιο.»

«Πρέπει να αγαπάς τον αδελφό σου.»

Μόνο που τα συναισθήματα δεν υπακούουν τόσο εύκολα στις οδηγίες μας. Ένα παιδί μπορεί να αγαπά το αδελφάκι του και ταυτόχρονα να ζηλεύει την προσοχή που εκείνο δέχεται. Μπορεί να θέλει να παίξουν μαζί και λίγο αργότερα να θυμώνει επειδή το μικρότερο παιδί πήρε ένα παιχνίδι του.

Αυτές οι αντιφατικές εμπειρίες είναι μέρος της ανθρώπινης συναισθηματικής ζωής και δεν αποτελούν από μόνες τους ένδειξη ότι κάτι δεν πηγαίνει καλά.

Αντί λοιπόν να προσπαθούμε να εξαφανίσουμε τη ζήλια, μπορούμε να βοηθήσουμε το παιδί να την καταλάβει.

«Μου φαίνεται ότι σε στενοχώρησε που ασχολήθηκα τόση ώρα με το μωρό. Μπορώ να καταλάβω ότι θα ήθελες να είμαστε λίγο περισσότερο μαζί.»

Μια τέτοια αναγνώριση μπορεί να βοηθήσει το παιδί να αισθανθεί ότι το καταλαβαίνουμε. Δεν χρειάζεται να συμφωνήσουμε με κάθε συμπεριφορά του για να αναγνωρίσουμε το συναίσθημα που βρίσκεται πίσω της.

Αν, για παράδειγμα, χτυπήσει το αδελφάκι του, το όριο χρειάζεται να είναι ξεκάθαρο. Μπορούμε να σταματήσουμε τη συμπεριφορά, να προστατεύσουμε το άλλο παιδί και ταυτόχρονα να αναγνωρίσουμε τον θυμό του.

«Καταλαβαίνω ότι θύμωσες πολύ. Δεν θα σε αφήσω όμως να τον χτυπήσεις.»

Αυτή η διάκριση βοηθά τα παιδιά να μάθουν ότι όλα τα συναισθήματα μπορούν να έχουν θέση μέσα σε μια σχέση, αλλά δεν είναι όλοι οι τρόποι έκφρασής τους αποδεκτοί.

Εξίσου σημαντικό είναι να προσέχουμε τις συγκρίσεις που κάνουμε, συχνά χωρίς καν να το συνειδητοποιούμε.

«Κοίτα πόσο ήσυχα κάθεται η αδελφή σου.»

«Ο αδελφός σου στην ηλικία σου τα κατάφερνε καλύτερα.»

«Εσύ είσαι ο μεγάλος, πρέπει να δίνεις το καλό παράδειγμα.»

Τέτοιες φράσεις μπορεί να καλλιεργήσουν την αίσθηση ότι τα παιδιά ανταγωνίζονται μεταξύ τους για την αποδοχή των γονιών τους. Ιδιαίτερα το μεγαλύτερο παιδί μπορεί να αισθανθεί ότι, επειδή μεγάλωσε, έχασε το δικαίωμα να χρειάζεται φροντίδα, επιείκεια ή λίγη περισσότερη προσοχή.

Η δικαιοσύνη μέσα στην οικογένεια δεν σημαίνει απαραίτητα ότι προσφέρουμε σε όλα τα παιδιά ακριβώς τα ίδια πράγματα. Ένα μωρό έχει διαφορετικές ανάγκες από ένα παιδί οκτώ ετών και ένας έφηβος χρειάζεται διαφορετική αντιμετώπιση από ένα παιδί του δημοτικού.

Εκείνο που έχει σημασία είναι να μπορεί κάθε παιδί να αισθάνεται ότι το βλέπουμε ως ξεχωριστό άνθρωπο, με τις δικές του ανάγκες, δυσκολίες και επιθυμίες.

Μερικές φορές βοηθούν πολύ και οι μικρές στιγμές αποκλειστικής επαφής. Λίγος χρόνος με τον έναν γονιό, μια βόλτα οι δυο τους, μια συζήτηση χωρίς την παρουσία των άλλων παιδιών. Αυτές οι στιγμές μπορούν να υπενθυμίζουν στο παιδί ότι η ιδιαίτερη σχέση του με τον γονιό εξακολουθεί να υπάρχει.

Και κάτι ακόμη: δεν χρειάζεται να πιέζουμε τα αδέλφια να είναι διαρκώς αγαπημένα και ενωμένα. Όπως συμβαίνει σε κάθε στενή ανθρώπινη σχέση, έτσι και ανάμεσα στα αδέλφια θα υπάρξουν διαφωνίες, ανταγωνισμός, θυμός και στιγμές που το ένα δεν θα θέλει την παρέα του άλλου.

Η σχέση τους θα διαμορφωθεί μέσα στον χρόνο, μέσα από τις κοινές εμπειρίες αλλά και μέσα από τις διαφορές τους.

Αν η ζήλια γίνεται πολύ έντονη, συνοδεύεται από επαναλαμβανόμενη επιθετικότητα ή επηρεάζει σημαντικά την καθημερινότητα ενός παιδιού, αξίζει να αναζητήσουμε περισσότερη υποστήριξη για να καταλάβουμε τι συμβαίνει.

Στις περισσότερες περιπτώσεις, όμως, η ζήλια μάς προσφέρει μια ευκαιρία να ακούσουμε κάτι που το παιδί δεν ξέρει ακόμη πώς να εκφράσει διαφορετικά.

Πίσω από το «τον αγαπάς περισσότερο» μπορεί να βρίσκεται η ανάγκη να αισθανθεί ξανά σημαντικό, ορατό και ασφαλές μέσα στην οικογένειά του.

Και η απάντηση σε αυτή την ανάγκη δεν βρίσκεται μόνο στα λόγια με τα οποία θα το καθησυχάσουμε. Βρίσκεται κυρίως στις καθημερινές εμπειρίες μέσα από τις οποίες θα συνεχίσει να ανακαλύπτει ότι έχει τη δική του, αναντικατάστατη θέση στη ζωή μας.

Γράφει ο Ψυχολόγος-Οικογενειακός Σύμβουλος Γιάννης Ξηντάρας

Δείτε επίσης: Χρειάζεται να ζητάμε συγγνώμη από τα παιδιά μας;

Παρακολουθήστε καθημερινά την σελίδα μας για την ενημέρωση σας.

Το άρθρο «Μαμά, ποιον αγαπάς περισσότερο;» εμφανίστηκε πρώτα στο Grevena Press.

Υπάρχουν στιγμές που ένας γονιός ξέρει ότι δεν τα πήγε καλά.
Μπορεί να φώναξε περισσότερο απ’ όσο χρειαζόταν, να κατηγόρησε το παιδί πριν μάθει τι πραγματικά συνέβη, να του μίλησε απότομα επειδή επέστρεψε κουρασμένος από τη δουλειά ή να είπε πάνω στον θυμό του κάτι που λίγο αργότερα θα ήθελε να πάρει πίσω.
Όταν η ένταση περάσει, μένει εκείνη η γνώριμη σκέψη:
«Δεν έπρεπε να του μιλήσω έτσι.»
Και μετά;
Για κάποιους γονείς η απάντηση είναι αυτονόητη: θα ζητήσουν συγγνώμη. Για άλλους όμως αυτό δεν είναι τόσο εύκολο. Μπορεί να αισθάνονται ότι αν παραδεχτούν το λάθος τους θα χάσουν κάτι από τη θέση τους απέναντι στο παιδί. Ότι θα αποδυναμώσουν την αυθεντία τους ή ότι το παιδί θα χρησιμοποιήσει αργότερα αυτή την παραδοχή για να αμφισβητήσει τα όριά τους.
Υπάρχει ακόμη η παλιότερη αντίληψη ότι ο γονιός οφείλει να γνωρίζει, να καθοδηγεί και να έχει τον τελευταίο λόγο. Μέσα σε αυτή την εικόνα, το «έκανα λάθος» μπορεί να μοιάζει παράταιρο.
Τα παιδιά όμως δεν χρειάζονται αλάνθαστους γονείς.
Άλλωστε, πολύ γρήγορα ανακαλύπτουν ότι δεν είμαστε.
Μας βλέπουν να κουραζόμαστε, να θυμώνουμε, να ξεχνάμε, να βιαζόμαστε, να παρεξηγούμε. Ακόμη κι αν δεν παραδεχτούμε το λάθος μας, αυτό δεν σημαίνει ότι εκείνα δεν το αντιλήφθηκαν. Μερικές φορές μάλιστα το παιδί βρίσκεται σε μια παράξενη θέση: γνωρίζει ότι αδικήθηκε, βλέπει τον γονιό να το γνωρίζει κι εκείνος, αλλά κανείς δεν μιλά γι’ αυτό.
Η συγγνώμη μπορεί να ξεμπλέξει αυτή τη στιγμή.
«Πριν σου μίλησα πολύ άσχημα. Είχα θυμώσει, αλλά ο τρόπος που σου μίλησα δεν ήταν σωστός. Συγγνώμη.»
Μια τόσο απλή φράση μεταφέρει στο παιδί περισσότερα απ’ όσα φαίνονται αρχικά.
Του δείχνει ότι οι άνθρωποι μπορούν να κάνουν λάθος χωρίς να καταρρέει η αξία τους. Ότι μπορούμε να αναγνωρίσουμε πως πληγώσαμε κάποιον χωρίς να ψάχνουμε αμέσως μια δικαιολογία. Κυρίως, του δίνει ένα πραγματικό παράδειγμα για κάτι που αργότερα θα ζητήσουμε πολλές φορές και από το ίδιο: να μπορεί να αναλαμβάνει την ευθύνη των πράξεών του.
Είναι δύσκολο να μάθουμε σε ένα παιδί να ζητά συγγνώμη αν δεν μας έχει ακούσει ποτέ να το κάνουμε.
Φυσικά, έχει σημασία και ο τρόπος.
Υπάρχουν συγγνώμες που ακούγονται σαν συγγνώμες, αλλά στην πραγματικότητα επιστρέφουν όλη την ευθύνη στον άλλον.
«Συγγνώμη που φώναξα, αλλά με έβγαλες από τα ρούχα μου.»
Το πρώτο μισό της πρότασης αναλαμβάνει την ευθύνη και το δεύτερο σχεδόν την παίρνει πίσω.
Ένας γονιός μπορεί να αναγνωρίσει τον δικό του τρόπο συμπεριφοράς και παράλληλα να διατηρήσει απολύτως το όριο που είχε θέσει. Αν, για παράδειγμα, το παιδί παραβίασε μια συμφωνία, μπορούμε να πούμε ότι η συμφωνία εξακολουθεί να ισχύει και ότι θα υπάρξει η συνέπεια που είχαμε ορίσει. Το ότι φωνάξαμε ή το προσβάλαμε δεν γίνεται σωστό επειδή εκείνο είχε προηγουμένως κάνει κάτι που δεν έπρεπε.
Αυτή η διάκριση είναι πολύ σημαντική.
«Είχες κάνει κάτι που είχαμε συμφωνήσει ότι δεν επιτρέπεται και χρειάζεται να το συζητήσουμε. Εγώ όμως δεν έπρεπε να σου μιλήσω με αυτόν τον τρόπο.»
Μέσα σε μια τέτοια φράση χωρούν ταυτόχρονα το όριο και η ευθύνη.
Η συγγνώμη επίσης δεν χρειάζεται να μετατρέπεται σε μεγάλη συναισθηματική εξομολόγηση. Ένα παιδί δεν χρειάζεται να βρεθεί στη θέση να παρηγορεί τον γονιό επειδή εκείνος αισθάνεται τρομερές ενοχές για το λάθος του. Όταν η συγγνώμη συνοδεύεται από υπερβολικό αυτοκατηγορητικό λόγο – «είμαι απαράδεκτος γονιός», «τα κάνω όλα λάθος» – οι ρόλοι μπορεί για λίγο να αντιστραφούν και το παιδί να αισθανθεί ότι πρέπει να μας καθησυχάσει.
Χρειάζεται περισσότερο καθαρότητα.
Έκανα κάτι. Καταλαβαίνω ότι σε επηρέασε. Αναλαμβάνω αυτό που μου αναλογεί. Θα προσπαθήσω την επόμενη φορά να το διαχειριστώ διαφορετικά.
Υπάρχει βέβαια και μια παγίδα στην άλλη πλευρά. Αν η ίδια συμπεριφορά επαναλαμβάνεται ξανά και ξανά και κάθε φορά ακολουθεί μια συγγνώμη, κάποια στιγμή οι λέξεις χάνουν το βάρος τους. Η αποκατάσταση μιας σχέσης δεν βρίσκεται μόνο στο «συγγνώμη». Φαίνεται και στην προσπάθεια να αλλάξει κάτι στον τρόπο που σχετιζόμαστε.
Αυτό ισχύει για όλες τις σχέσεις και τα παιδιά το καταλαβαίνουν εξαιρετικά καλά.
Ίσως τελικά μία από τις πιο σημαντικές πλευρές της γονεϊκότητας είναι ότι τα παιδιά δεν μαθαίνουν μόνο από αυτά που τους διδάσκουμε συνειδητά. Μαθαίνουν παρακολουθώντας πώς ζούμε εμείς όσα τους ζητάμε.
Θα τους πούμε πολλές φορές να παραδέχονται τα λάθη τους, να σέβονται τους άλλους, να ζητούν συγγνώμη όταν πληγώνουν κάποιον και να προσπαθούν να διορθώνουν ό,τι μπορούν.
Κάποιες από τις πιο δυνατές φορές που θα τους διδάξουμε όλα αυτά θα είναι όταν χρειαστεί να σταθούμε εμείς απέναντί τους και να τα κάνουμε πρώτοι.
Η γονεϊκή αυθεντία δεν χρειάζεται να στηρίζεται στην εικόνα ότι ο γονιός έχει πάντα δίκιο.
Μπορεί να στηρίζεται και στην εμπειρία ότι, όταν κάνει λάθος, είναι αρκετά ασφαλής μέσα στον ρόλο του ώστε να μπορεί να το αναγνωρίσει.
Και ίσως έτσι το παιδί μαθαίνει κάτι ακόμη πιο σημαντικό: ότι μια δύσκολη στιγμή δεν σημαίνει πως μια σχέση χάλασε.
Οι άνθρωποι μπορούν να θυμώσουν, να αστοχήσουν, να πληγώσουν ο ένας τον άλλον – και ύστερα να επιστρέψουν, να μιλήσουν γι’ αυτό και να ξαναβρούν τον δρόμο μεταξύ τους.
Γράφει ο Ψυχολόγος-Οικογενειακός Σύμβουλος Γιάννης Ξηντάρας

Δείτε επίσης: Το παιδί μας δεν είναι η δεύτερη ευκαιρία της δικής μας ζωής

Παρακολουθήστε καθημερινά την σελίδα μας για την ενημέρωση σας.

Το άρθρο Χρειάζεται να ζητάμε συγγνώμη από τα παιδιά μας; εμφανίστηκε πρώτα στο Grevena Press.

«Μου είπε ψέματα.»
Για έναν γονιό αυτή η διαπίστωση μπορεί να είναι πολύ πιο φορτισμένη απ’ όσο φαίνεται. Δεν αφορά μόνο αυτό που συνέβη εκείνη τη στιγμή. Πολύ γρήγορα μπορεί να γεννήσει σκέψεις για τον χαρακτήρα του παιδιού, για την εμπιστοσύνη μεταξύ τους, ακόμη και για το αν κάπου ο ίδιος έχει κάνει κάτι λάθος στην ανατροφή του.
«Γιατί να μου πει ψέματα;»
«Αφού του έχουμε μάθει να είναι ειλικρινής.»
«Αν το κάνει τώρα, τι θα γίνει αργότερα;»
Το ψέμα πράγματι χρειάζεται την προσοχή μας. Πριν όμως προσπαθήσουμε να το σταματήσουμε, έχει αξία να καταλάβουμε τι ακριβώς προσπαθεί να κάνει το παιδί μέσα από αυτό.
Γιατί δεν λένε όλα τα παιδιά ψέματα για τον ίδιο λόγο.
Στις μικρότερες ηλικίες, μάλιστα, τα όρια ανάμεσα στη φαντασία και στην πραγματικότητα δεν είναι ακόμη τόσο ξεκάθαρα όσο στον κόσμο των ενηλίκων. Ένα παιδί μπορεί να αφηγείται με απόλυτη σοβαρότητα κάτι που δεν συνέβη ή να επιμένει ότι ένας φανταστικός ήρωας έκανε τη ζημιά που βλέπουμε μπροστά μας. Δεν έχουμε απαραίτητα απέναντί μας μια συνειδητή προσπάθεια εξαπάτησης με τον τρόπο που την αντιλαμβανόμαστε ως ενήλικες. Η φαντασία, η επιθυμία και η πραγματικότητα μπορούν ακόμη να μπλέκονται μεταξύ τους.
Καθώς το παιδί μεγαλώνει, τα πράγματα αλλάζουν.
Αρχίζει να καταλαβαίνει πολύ καλύτερα ότι μπορεί να γνωρίζει κάτι που ο γονιός του δεν γνωρίζει. Ανακαλύπτει επίσης ότι οι λέξεις μπορούν να επηρεάσουν όσα θα ακολουθήσουν.
Κάπως έτσι εμφανίζεται ένα από τα πιο συνηθισμένα παιδικά ψέματα:
«Δεν το έκανα εγώ.»
Ένα ποτήρι έχει σπάσει, μια εργασία δεν έχει γίνει, ένας κανόνας παραβιάστηκε και το παιδί ξέρει ότι ακολουθεί κάποια συνέπεια. Εκείνη τη στιγμή το ψέμα μπορεί να λειτουργήσει ως μια πρόχειρη έξοδος από τον φόβο.
Αυτό φυσικά δεν σημαίνει ότι χρειάζεται να κάνουμε πως δεν συνέβη τίποτα. Μπορούμε να βάλουμε όρια και να δείξουμε καθαρά ότι η ειλικρίνεια είναι σημαντική στη σχέση μας. Έχει όμως μεγάλη διαφορά αν προσεγγίσουμε το περιστατικό προσπαθώντας να καταλάβουμε τι φοβήθηκε το παιδί ή αν το μετατρέψουμε αμέσως σε ετυμηγορία για τον χαρακτήρα του.
Ένα «είπες ψέματα για αυτό που συνέβη» περιγράφει μια συμπεριφορά.
Το «είσαι ψεύτης» αρχίζει να περιγράφει έναν άνθρωπο.
Τα παιδιά ακούν αυτές τις διαφορές περισσότερο απ’ όσο νομίζουμε.
Υπάρχουν επίσης ψέματα που γεννιούνται από την ανάγκη να προστατεύσουν την εικόνα τους. Ένα παιδί μπορεί να πει ότι έγραψε καλύτερα σε ένα διαγώνισμα, ότι οι φίλοι του το κάλεσαν κάπου ενώ δεν συνέβη ή να υπερβάλει για κάτι που κατάφερε. Πίσω από αυτό μπορεί να υπάρχει ντροπή, απογοήτευση ή η ανάγκη να αισθανθεί ότι εξακολουθεί να έχει μια καλή θέση στα μάτια μας.
Εδώ αξίζει να αναρωτηθούμε και τι μήνυμα παίρνει από εμάς όταν αποτυγχάνει.
Αν ένα κακό αποτέλεσμα προκαλεί μεγάλη απογοήτευση, ένταση ή σύγκριση, το παιδί μπορεί κάποια στιγμή να αποφασίσει ότι είναι ασφαλέστερο να κρύψει την αλήθεια. Η απαίτηση για ειλικρίνεια γίνεται πολύ πιο πειστική όταν το παιδί γνωρίζει ότι μπορεί να μας πει κάτι δυσάρεστο χωρίς να αισθανθεί ότι κινδυνεύει η σχέση του μαζί μας.
Στην εφηβεία προστίθεται ακόμη μία διάσταση.
Ο έφηβος αρχίζει να διεκδικεί έναν προσωπικό κόσμο στον οποίο οι γονείς δεν έχουν πια πρόσβαση σε όλα. Φίλοι, συνομιλίες, πρώτοι έρωτες, σκέψεις και εμπειρίες αποκτούν μεγαλύτερη ιδιωτικότητα. Κάποιες φορές, όταν αισθάνεται ότι αυτός ο χώρος δεν γίνεται σεβαστός, μπορεί να χρησιμοποιήσει το ψέμα για να τον προστατεύσει.
Βέβαια, ο γονιός εξακολουθεί να έχει ευθύνη για την ασφάλειά του και υπάρχουν πράγματα που χρειάζεται να γνωρίζει. Η εφηβική αυτονομία δεν καταργεί τα όρια. Μας ζητά όμως να επανεξετάζουμε συνεχώς ποια πληροφορία πραγματικά χρειαζόμαστε και ποια θέλουμε να γνωρίζουμε επειδή δυσκολευόμαστε να αποδεχτούμε ότι το παιδί μας έχει αρχίσει να αποκτά μια ζωή που δεν περνά ολόκληρη από εμάς.
Το πιο ενδιαφέρον, τελικά, είναι ότι η ειλικρίνεια δεν καλλιεργείται μόνο λέγοντας στα παιδιά «δεν πρέπει να λες ψέματα».
Καλλιεργείται μέσα στη σχέση.
Όταν μπορούν να παραδεχτούν ένα λάθος και να αναλάβουν τη συνέπειά του χωρίς να αισθάνονται ότι καταρρέει η εικόνα που έχουμε γι’ αυτά. Όταν βλέπουν κι εμάς να παραδεχόμαστε ότι κάναμε λάθος αντί να προσπαθούμε πάντοτε να δικαιολογηθούμε. Όταν οι ερωτήσεις μας έχουν πραγματικό ενδιαφέρον και δεν μοιάζουν με ανάκριση στην οποία γνωρίζουμε ήδη την απάντηση και περιμένουμε απλώς να δούμε αν θα «πιαστούν».
Φυσικά, υπάρχουν περιπτώσεις όπου τα συστηματικά ψέματα χρειάζονται μεγαλύτερη προσοχή, ιδιαίτερα όταν συνοδεύονται από άλλες σημαντικές αλλαγές στη συμπεριφορά του παιδιού ή όταν χρησιμοποιούνται επανειλημμένα για να αποκρύπτουν καταστάσεις που μπορεί να το θέτουν σε κίνδυνο. Εκεί χρειάζεται να δούμε συνολικά τι συμβαίνει και, αν χρειαστεί, να αναζητήσουμε βοήθεια.
Στις περισσότερες καθημερινές περιπτώσεις, πάντως, ίσως μας βοηθά να μετακινήσουμε λίγο την πρώτη μας ερώτηση.
Από το «πώς θα το κάνω να μη μου ξαναπεί ψέματα;» στο «τι έκανε δύσκολο για το παιδί μου να μου πει την αλήθεια αυτή τη φορά;».
Η δεύτερη ερώτηση δεν καταργεί τα όρια ούτε δικαιολογεί τη συμπεριφορά.
Μας επιτρέπει όμως να δούμε λίγο πιο πέρα από αυτήν.
Γιατί ο στόχος δεν είναι απλώς να μεγαλώσουμε ένα παιδί που φοβάται να πει ψέματα.
Είναι να χτίσουμε μια σχέση μέσα στην οποία, ακόμη κι όταν η αλήθεια είναι δύσκολη, θα αισθάνεται ότι μπορεί να επιστρέψει και να μας τη μιλήσει.
Γράφει ο Ψυχολόγος-Οικογενειακός Σύμβουλος Γιάννης Ξηντάρας

Δείτε επίσης: Το παιδί μας δεν είναι η δεύτερη ευκαιρία της δικής μας ζωής

Παρακολουθήστε καθημερινά την σελίδα μας για την ενημέρωση σας.

Το άρθρο Το παιδί που λέει ψέματα δεν είναι απαραίτητα ένα παιδί που έχει μάθει να εξαπατά εμφανίστηκε πρώτα στο Grevena Press.

«Μαμά, βαριέμαι.»

Μια φράση που οι περισσότεροι γονείς έχουν ακούσει αμέτρητες φορές και που, για κάποιον παράξενο λόγο, συχνά ακούγεται σαν αίτημα που χρειάζεται άμεση απάντηση.

«Θες να ζωγραφίσεις;»

«Να παίξεις με κάτι;»

«Να βάλουμε μια ταινία;»

«Να πάρουμε τηλέφωνο κάποιον φίλο σου;»

Μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα έχουμε αρχίσει να αναζητούμε λύσεις, λες και η βαρεμάρα είναι μια κατάσταση από την οποία πρέπει να βγάλουμε το παιδί όσο γίνεται γρηγορότερα.

Κι όμως, το «βαριέμαι» δεν είναι πάντοτε ένα πρόβλημα που χρειάζεται λύση.

Τα σημερινά παιδιά μεγαλώνουν σε μια καθημερινότητα γεμάτη ερεθίσματα. Σχολείο, φροντιστήρια, αθλητισμός, ξένες γλώσσες, οργανωμένες δραστηριότητες, συναντήσεις με φίλους και, στα ενδιάμεσα, μια οθόνη που μπορεί μέσα σε δευτερόλεπτα να προσφέρει εικόνα, ήχο, παιχνίδι και ατελείωτη εναλλαγή περιεχομένου. Υπάρχει σχεδόν πάντα κάτι διαθέσιμο για να τραβήξει την προσοχή τους.

Μέσα σε αυτή την πραγματικότητα, η πλήξη έχει αρχίσει να μοιάζει κάπως αφύσικη.

Μόλις εμφανιστεί ένα κενό, αισθανόμαστε ότι κάτι πρέπει να το γεμίσει.

Οι γονείς, μάλιστα, έχουμε συχνά έναν επιπλέον λόγο να το κάνουμε. Θέλουμε το παιδί μας να περνά καλά. Όταν το βλέπουμε να περιφέρεται στο σπίτι χωρίς να ξέρει τι να κάνει, μπορεί να αισθανθούμε ότι κάπως οφείλουμε να του προσφέρουμε μια ιδέα, μια δραστηριότητα, μια μικρή έξοδο από αυτή τη δυσφορία.

Μερικές φορές βέβαια θα το κάνουμε και θα περάσουμε όμορφα μαζί του. Δεν υπάρχει κανένας λόγος να μετατρέψουμε τη βαρεμάρα σε κάποια σπουδαία παιδαγωγική δοκιμασία που το παιδί πρέπει οπωσδήποτε να υπομείνει.

Υπάρχουν όμως στιγμές που μπορούμε απλώς να μην κάνουμε τίποτα.

Να αφήσουμε λίγο χώρο ανάμεσα στο «βαριέμαι» και στην επόμενη δραστηριότητα.

Γιατί μέσα σε αυτόν τον χώρο συμβαίνει κάτι ενδιαφέρον. Το παιδί καλείται να αναρωτηθεί τι θέλει να κάνει χωρίς κάποιος άλλος να του το έχει ήδη οργανώσει. Στην αρχή μπορεί να μην ξέρει. Μπορεί να γκρινιάξει, να ξαπλώσει στον καναπέ, να περιπλανηθεί από δωμάτιο σε δωμάτιο και να επαναλάβει με μεγαλύτερη έμφαση ότι πραγματικά δεν υπάρχει τίποτα να κάνει.

Αν αντέξουμε λίγο αυτή τη φάση, συχνά κάτι αρχίζει να εμφανίζεται.

Ένα παιχνίδι που είχε ξεχαστεί σε κάποιο συρτάρι γίνεται ξαφνικά ενδιαφέρον. Μερικά μαξιλάρια μετατρέπονται σε σπίτι. Ένα χαρτί και δύο μαρκαδόροι αρκούν για να ξεκινήσει κάτι που κανείς δεν είχε σχεδιάσει. Ένα μεγαλύτερο παιδί μπορεί να πιάσει ένα βιβλίο, να ακούσει μουσική, να μαγειρέψει κάτι ή απλώς να καθίσει για λίγο με τις σκέψεις του.

Δεν θα συμβαίνει πάντοτε κάτι δημιουργικό. Ούτε χρειάζεται.

Αυτή ίσως είναι και η ουσία. Έχουμε συνηθίσει τόσο πολύ να αξιολογούμε τον χρόνο με βάση το πόσο «καλά» χρησιμοποιείται, ώστε ακόμη και τον ελεύθερο χρόνο των παιδιών θέλουμε συχνά να τον βλέπουμε να παράγει κάτι. Δημιουργικότητα, μάθηση, άσκηση, κοινωνικοποίηση, κάποια εμπειρία που να μπορούμε να θεωρήσουμε ωφέλιμη.

Υπάρχει όμως αξία και σε έναν χρόνο που δεν οδηγεί πουθενά.

Ένα παιδί που δεν δέχεται συνεχώς έτοιμα ερεθίσματα αρχίζει σταδιακά να ανακαλύπτει ότι μπορεί να δημιουργήσει μόνο του ενδιαφέρον. Μαθαίνει να παίρνει πρωτοβουλία, να εξερευνά τι του αρέσει και να αντέχει εκείνη τη μικρή δυσφορία που υπάρχει ανάμεσα στο «δεν έχω τι να κάνω» και στο «βρήκα κάτι που θέλω να κάνω».

Αυτή είναι μια εμπειρία που αργότερα γίνεται πολύτιμη.

Γιατί στη ζωή δεν θα υπάρχει πάντοτε κάποιος απέναντί μας να οργανώνει τον χρόνο μας, να μας διασκεδάζει ή να μας προσφέρει το επόμενο ερέθισμα. Η ικανότητα να μένουμε για λίγο μέσα σε ένα κενό, χωρίς να πανικοβαλλόμαστε και χωρίς να αναζητούμε αμέσως κάτι που θα μας αποσπάσει, είναι μια δεξιότητα που αφορά πολύ περισσότερα από την παιδική βαρεμάρα.

Ίσως εδώ αξίζει να κοιτάξουμε λίγο και τη δική μας σχέση με την πλήξη.

Πόσο εύκολα καθόμαστε εμείς χωρίς να κάνουμε τίποτα; Πόσο γρήγορα πιάνουμε το κινητό όταν περιμένουμε κάπου για πέντε λεπτά; Πόσο συχνά αφήνουμε μια στιγμή κενή χωρίς μουσική, τηλεόραση, ενημέρωση ή κάποιο άλλο ερέθισμα;

Τα παιδιά παρατηρούν τον τρόπο με τον οποίο κατοικούμε εμείς τον χρόνο μας. Αν κάθε μικρό κενό στη δική μας ζωή γεμίζει αμέσως με μια οθόνη, είναι δύσκολο να περιμένουμε από εκείνα να έχουν μια εντελώς διαφορετική σχέση με το κενό.

Την επόμενη φορά, λοιπόν, που θα ακούσουμε «βαριέμαι», δεν χρειάζεται να ανοίξουμε αμέσως το συρτάρι με τις ιδέες.

Μπορούμε να δείξουμε ότι ακούμε το παιδί, να αναγνωρίσουμε πως πράγματι δεν βρίσκει αυτή τη στιγμή κάτι ενδιαφέρον και να του αφήσουμε λίγο χρόνο να ψάξει μόνο του.

Ίσως μετά από λίγο επιστρέψει και εξακολουθεί να βαριέται.

Ίσως πάλι εξαφανιστεί σε ένα δωμάτιο και, όταν περάσουμε αργότερα από εκεί, να το βρούμε απορροφημένο σε κάτι που δεν θα είχαμε σκεφτεί ποτέ να του προτείνουμε.

Και κάπως έτσι, μέσα σε μια ώρα που στην αρχή φαινόταν εντελώς άδεια, μπορεί να έχει συμβεί κάτι σημαντικό: το παιδί να ανακάλυψε ότι δεν χρειάζεται πάντοτε κάποιος άλλος να του λέει τι να κάνει με τον χρόνο του.

Γράφει ο Ψυχολόγος-Οικογενειακός Σύμβουλος Γιάννης Ξηντάρας

Δείτε επίσης: Το παιδί μας δεν είναι η δεύτερη ευκαιρία της δικής μας ζωής

Παρακολουθήστε καθημερινά την σελίδα μας για την ενημέρωση σας.

Το άρθρο Το παιδί που βαριέται δεν χρειάζεται πάντα να το διασκεδάσουμε εμφανίστηκε πρώτα στο Grevena Press.

Πριν ακόμη γνωρίσουμε πραγματικά τα παιδιά μας, έχουμε ήδη αρχίσει να τα φανταζόμαστε. Σκεφτόμαστε πώς θα είναι, τι χαρακτήρα θα έχουν, τι σχέση θα δημιουργήσουμε μαζί τους. Αργότερα μπορεί να κάνουμε όνειρα για το μέλλον τους, να ελπίζουμε ότι θα σπουδάσουν, θα βρουν ανθρώπους που θα τα αγαπήσουν, θα κάνουν μια δουλειά που θα τους αρέσει και θα αποφύγουν, όσο γίνεται, λάθη που κάποτε κάναμε εμείς.
Όλα αυτά είναι ανθρώπινα. Είναι δύσκολο να αγαπάς ένα παιδί και να μην κάνεις όνειρα γι’ αυτό. Το θέμα είναι τι συμβαίνει όταν, χωρίς να το αντιλαμβανόμαστε, μέσα σε αυτά τα όνειρα αρχίζουν να μπαίνουν και κομμάτια της δικής μας ζωής…
Ο πατέρας που κάποτε ήθελε να γίνει αθλητής και δεν τα κατάφερε μπορεί να ενθουσιαστεί λίγο περισσότερο όταν βλέπει το παιδί του να έχει ταλέντο σε ένα άθλημα. Η μητέρα που στερήθηκε ευκαιρίες για σπουδές μπορεί να θεωρεί σχεδόν αυτονόητο ότι το δικό της παιδί πρέπει να φτάσει όσο πιο ψηλά γίνεται ακαδημαϊκά. Ένας γονιός που έζησε για χρόνια με οικονομική ανασφάλεια μπορεί να δυσκολευτεί πολύ να αποδεχτεί ότι το παιδί του επιλέγει ένα επάγγελμα που αγαπά, αλλά δεν του υπόσχεται την ασφάλεια που ο ίδιος θεωρεί απαραίτητη.
Συνήθως πίσω από όλα αυτά υπάρχει αγάπη και μια ειλικρινής επιθυμία να έχει το παιδί μια καλή ζωή. Μόνο που η δική μας εκδοχή για την καλή ζωή δεν είναι υποχρεωτικά και η δική του!
Εδώ ίσως βρίσκεται μία από τις πιο λεπτές δυσκολίες της γονεϊκότητας: χρειάζεται να μεγαλώσουμε έναν άνθρωπο που προέρχεται από εμάς, χωρίς να θεωρήσουμε ότι μας ανήκει. Να του μεταδώσουμε αξίες, να του προσφέρουμε εμπειρίες, να το καθοδηγήσουμε όσο μας χρειάζεται και συγχρόνως να αφήνουμε αρκετό χώρο για να εμφανιστεί μπροστά μας ο άνθρωπος που είναι εκείνο.
Γιατί τα παιδιά έρχονται συχνά να μας ξαφνιάσουν. Μπορεί να έχουν διαφορετικό χαρακτήρα από αυτόν που περιμέναμε, άλλα ενδιαφέροντα, άλλες ικανότητες. Ένα εξωστρεφές ζευγάρι μπορεί να αποκτήσει ένα παιδί που αγαπά τη μοναχικότητα, ένας γονιός που έζησε μέσα στον αθλητισμό να έχει ένα παιδί που προτιμά τη μουσική και κάποιος που έδωσε τεράστια σημασία στις σπουδές να βλέπει τον έφηβό του να ονειρεύεται μια εντελώς διαφορετική διαδρομή.
Σε αυτές τις στιγμές αξίζει να παρατηρούμε λίγο και τη δική μας αντίδραση. Τι ακριβώς μας ανησυχεί; Φοβόμαστε πράγματι για το παιδί ή δυσκολευόμαστε να αποχωριστούμε την εικόνα που είχαμε δημιουργήσει για εκείνο;
Μερικές φορές η απάντηση δεν είναι καθόλου εύκολη, επειδή οι προσδοκίες των γονιών σπάνια εκφράζονται τόσο καθαρά ώστε να μπορούμε να τις αναγνωρίσουμε. Δεν χρειάζεται να πούμε «θέλω να γίνεις αυτό που δεν κατάφερα να γίνω εγώ». Μπορεί να φαίνεται στον ενθουσιασμό μας όταν το παιδί κινείται προς μια κατεύθυνση που εγκρίνουμε και στην απογοήτευσή μας όταν επιλέγει κάτι διαφορετικό. Στις συγκρίσεις, στις συμβουλές που επαναλαμβάνονται λίγο περισσότερο απ’ όσο χρειάζεται ή ακόμη και σε εκείνο το βλέμμα που το παιδί μαθαίνει πολύ γρήγορα να διαβάζει.
Από την άλλη και τα παιδιά είναι ιδιαίτερα ευαίσθητα στις προσδοκίες των γονιών τους. Θέλουν να μας κάνουν περήφανους, θέλουν να βλέπουν τη χαρά στο πρόσωπό μας και, ειδικά στις μικρότερες ηλικίες, η αποδοχή μας αποτελεί ένα πολύ σημαντικό μέρος του τρόπου με τον οποίο αντιλαμβάνονται τον εαυτό τους. Έτσι μπορεί να αρχίσουν να προσαρμόζονται σε αυτό που αισθάνονται ότι περιμένουμε από εκείνα, ακόμη κι όταν κανείς δεν τους το ζήτησε ανοιχτά. Το δύσκολο όμως για αυτά έρχεται αργότερα, όταν χρειάζεται να ξεχωρίσουν τι από όλα αυτά ήταν πραγματικά δικό τους…
Αυτό δεν σημαίνει ότι οι γονείς οφείλουμε να στεκόμαστε αμέτοχοι απέναντι στις επιλογές των παιδιών μας. Έχουμε περισσότερη εμπειρία, βλέπουμε κινδύνους που εκείνα μπορεί να μην αντιλαμβάνονται ακόμη και οφείλουμε, ανάλογα με την ηλικία τους, να βάζουμε όρια και να τα βοηθάμε να σκέφτονται τις συνέπειες των αποφάσεών τους. Η καθοδήγηση αποτελεί μέρος του γονεϊκού ρόλου.
Η καθοδήγηση, όμως, αποκτά άλλη ποιότητα όταν συνοδεύεται από πραγματική περιέργεια:
• Να θέλουμε να μάθουμε τι αρέσει στο παιδί μας, ακόμη κι αν εμάς μας αφήνει αδιάφορους.
• Να προσπαθούμε να καταλάβουμε γιατί κάτι είναι σημαντικό γι’ αυτό πριν του εξηγήσουμε γιατί εμείς θα επιλέγαμε διαφορετικά.
• Να παρατηρούμε τις ικανότητές του χωρίς να αποφασίζουμε αμέσως πού πρέπει να τις χρησιμοποιήσει.
Με άλλα λόγια, να γνωρίζουμε το παιδί που έχουμε και όχι μόνο το παιδί που κάποτε φανταστήκαμε.
Και καθώς μεγαλώνει, αυτή η διαδικασία γίνεται όλο και πιο απαιτητική. Κάθε βήμα προς την αυτονομία του μάς ζητά να παραχωρήσουμε λίγο ακόμη από τον έλεγχο που είχαμε όταν ήταν μικρό. Κάποιες επιλογές του θα μας κάνουν περήφανους, άλλες μπορεί να μας απογοητεύσουν και με ορισμένες θα διαφωνήσουμε πραγματικά. Ίσως εκεί χρειάζεται να θυμόμαστε ότι η ζωή του παιδιού μας δεν είναι μια διορθωμένη εκδοχή της δικής μας.
Δεν ήρθε για να πραγματοποιήσει όσα αφήσαμε στη μέση, να αποφύγει όλα τα δικά μας λάθη ή να επιβεβαιώσει ότι ο τρόπος που εμείς βλέπουμε τη ζωή είναι ο σωστός. Έχει μπροστά του τη δική του διαδρομή και, όπως συνέβη κάποτε και με εμάς, ένα μέρος της θα το ανακαλύψει μόνο δοκιμάζοντας. Εμείς πρέπει να κατανοήσουμε ότι ο ρόλος μας μπορεί να είναι σπουδαίος, αλλά αλλάζει όσο περνούν τα χρόνια. Από το να κρατάμε το χέρι του παιδιού και να επιλέγουμε σχεδόν τα πάντα γι’ αυτό, φτάνουμε σταδιακά στο σημείο να περπατά δίπλα μας και κάποτε λίγο πιο μακριά από εμάς.
Τότε ίσως η μεγαλύτερη χαρά δεν είναι να το δούμε να γίνεται αυτό που ονειρευτήκαμε. Είναι να αναγνωρίσουμε μπροστά μας έναν άνθρωπο που κατάφερε να ανακαλύψει τι θέλει ο ίδιος από τη ζωή του και εξακολουθεί να ξέρει ότι μπορεί να επιστρέφει σε εμάς, χωρίς να χρειάζεται να γίνει κάποιος άλλος για να έχει τη θέση του κοντά μας.
Γράφει ο Ψυχολόγος-Οικογενειακός Σύμβουλος Γιάννης Ξηντάρας

Δείτε επίσης: Μήπως ζητάμε συνεχώς την επιβεβαίωση των άλλων;

Παρακολουθήστε καθημερινά την σελίδα μας για την ενημέρωση σας.

Το άρθρο Το παιδί μας δεν είναι η δεύτερη ευκαιρία της δικής μας ζωής εμφανίστηκε πρώτα στο Grevena Press.

Ένα από τα πιο δύσκολα πράγματα για έναν γονιό είναι να βλέπει το παιδί του να δυσκολεύεται και να μην παρεμβαίνει αμέσως. Το ένστικτο λέει να βοηθήσουμε, να βρούμε τη λύση, να απομακρύνουμε το εμπόδιο, να προλάβουμε την απογοήτευση.
• Αν ένα άλλο παιδί το αδίκησε, θέλουμε να παρέμβουμε.
• Αν δυσκολεύεται με μια εργασία, καθόμαστε δίπλα του μέχρι να τελειώσει.
• Αν ξέχασε κάτι που χρειαζόταν στο σχολείο, μπορεί να μπούμε στον πειρασμό να τρέξουμε να του το πάμε.
• Αν ένας έφηβος αντιμετωπίζει ένα πρόβλημα με τους φίλους του, συχνά έχουμε έτοιμη τη συμβουλή πριν ακόμη ολοκληρώσει την ιστορία.
Όλα αυτά ξεκινούν από ένα πολύ φυσικό σημείο: την επιθυμία μας να προστατεύσουμε τα παιδιά μας. Υπάρχει όμως μια λεπτή γραμμή ανάμεσα στο «είμαι εδώ για σένα» και στο «θα το κάνω εγώ για σένα». Όσο περισσότερο μεγαλώνει ένα παιδί, τόσο σημαντικότερο γίνεται να μπορούμε να διακρίνουμε πότε πραγματικά μας χρειάζεται και πότε η δική μας αγωνία μάς κάνει να παρεμβαίνουμε περισσότερο απ’ όσο χρειάζεται.
Γιατί κάθε δυσκολία που εμφανίζεται στη ζωή ενός παιδιού δεν είναι απαραίτητα κάτι από το οποίο πρέπει να το προστατεύσουμε – μπορεί να είναι και μια μικρή ευκαιρία να ανακαλύψει τις δικές του δυνάμεις. Σκεφτείτε ένα παιδί που προσπαθεί να φτιάξει κάτι και δεν τα καταφέρνει. Εκνευρίζεται, ξαναπροσπαθεί, απογοητεύεται. Ο ενήλικας δίπλα του γνωρίζει πιθανότατα πώς να το κάνει και θα μπορούσε μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα να λύσει το πρόβλημα. Αν το κάνει, το παιδί πράγματι θα ανακουφιστεί. Αν όμως μπορέσει να περιμένει λίγο, ίσως του δώσει κάτι περισσότερο από τη λύση: την εμπειρία της προσπάθειας.
Αυτή η εμπειρία είναι πολύτιμη γιατί η αυτοπεποίθηση δεν χτίζεται μόνο μέσα από τα ενθαρρυντικά λόγια των γονιών. Χτίζεται κυρίως μέσα από τη μνήμη όσων καταφέραμε μόνοι μας. Το παιδί που δυσκολεύτηκε, σκέφτηκε, δοκίμασε ξανά και τελικά βρήκε έναν τρόπο, κρατά μέσα του μια πληροφορία πολύ σημαντικότερη από το «οι γονείς μου πιστεύουν σε μένα»: αρχίζει να πιστεύει το ίδιο στον εαυτό του.
Αυτό προϋποθέτει βέβαια ότι θα του επιτρέψουμε να συναντήσει και λίγη απογοήτευση – κάτι που για τους γονείς δεν είναι καθόλου εύκολο… Η αλήθεια είναι ότι συχνά δυσκολευόμαστε περισσότερο εμείς να αντέξουμε τη στενοχώρια του παιδιού απ’ όσο δυσκολεύεται το ίδιο. Θέλουμε να αισθανθεί γρήγορα καλύτερα και, χωρίς να το καταλαβαίνουμε, μπορεί να σπεύδουμε να εξαφανίσουμε κάθε δυσάρεστο συναίσθημα. Μόνο που η ζωή αναπόφευκτα θα περιλαμβάνει απογοητεύσεις, αποτυχίες, ανθρώπους που θα πουν «όχι», προσπάθειες που δεν θα πετύχουν με την πρώτη.
Το ερώτημα επομένως δεν είναι πώς θα φροντίσουμε να μη συναντήσει ποτέ αυτές τις εμπειρίες, αλλά να μας ενδιαφέρει περισσότερο τι θα έχει μάθει να κάνει όταν τις συναντήσει. Η παρουσία του γονιού παραμένει εξαιρετικά σημαντική, απλώς μπορεί να πάρει μια διαφορετική μορφή.
• Αντί να δώσουμε αμέσως τη λύση, μπορούμε να ρωτήσουμε «εσύ τι σκέφτεσαι να κάνεις;».
• Αντί να αναλάβουμε μια δύσκολη κατάσταση, μπορούμε να βοηθήσουμε το παιδί να σκεφτεί δύο ή τρεις πιθανές επιλογές.
• Μερικές φορές αρκεί να ακούσουμε τη στενοχώρια του χωρίς να προσπαθήσουμε να τη διορθώσουμε.
Ένα παιδί που επιστρέφει σπίτι επειδή τσακώθηκε με τον καλύτερό του φίλο μπορεί εκείνη τη στιγμή να χρειάζεται περισσότερο έναν άνθρωπο που θα ακούσει πόσο το πείραξε παρά έναν ενήλικα που θα του εξηγήσει ποιος είχε δίκιο και τι πρέπει να κάνει αύριο στο σχολείο.
Το ίδιο αλλάζει μορφή όσο τα παιδιά μεγαλώνουν. Στην εφηβεία, για παράδειγμα, η ανάγκη να λύσουμε εμείς τα προβλήματά τους μπορεί εύκολα να βιωθεί ως έλλειψη εμπιστοσύνης. Ο έφηβος χρειάζεται ακόμη τον γονιό του, αλλά με διαφορετικό τρόπο: ως ένα σταθερό σημείο στο οποίο μπορεί να επιστρέψει, να συζητήσει, να ζητήσει γνώμη όταν τη χρειάζεται και να ξέρει ότι υπάρχει βοήθεια διαθέσιμη αν τα πράγματα γίνουν πραγματικά δύσκολα.
Φυσικά, επειδή όλες οι καταστάσεις δεν είναι ίδιες, υπάρχουν και εκείνες στις οποίες η παρέμβασή μας είναι απαραίτητη. Η ηλικία του παιδιού, η σοβαρότητα του προβλήματος και οι κίνδυνοι που μπορεί να υπάρχουν καθορίζουν κάθε φορά πόσο πίσω μπορούμε να σταθούμε. Το να δίνουμε χώρο δεν σημαίνει ότι αφήνουμε ένα παιδί μόνο του απέναντι σε κάτι που ξεπερνά τις δυνατότητές του. Αυτό που μπορούμε σταδιακά να μάθουμε είναι να μην μπερδεύουμε τη φροντίδα με τη διαρκή διάσωση. Ίσως ένας χρήσιμος τρόπος να το σκεφτόμαστε είναι να αναρωτιόμαστε, πριν παρέμβουμε: «Με χρειάζεται πραγματικά αυτή τη στιγμή ή δυσκολεύομαι εγώ να το βλέπω να δυσκολεύεται;».
Η απάντηση δεν θα είναι πάντοτε ξεκάθαρη. Η ίδια η ερώτηση, όμως, μπορεί να αλλάξει λίγο τη θέση μας. Γιατί μεγαλώνοντας ένα παιδί, ο στόχος μας δεν είναι μόνο να αισθάνεται ασφαλές όσο βρίσκεται κοντά μας. Σιγά σιγά θέλουμε να δημιουργηθεί μέσα του και μια δική του αίσθηση ασφάλειας, εκείνη η εσωτερική βεβαιότητα ότι μπορεί να συναντήσει ένα πρόβλημα, να μην ξέρει αμέσως τι να κάνει, να δοκιμάσει, ακόμη και να αποτύχει, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δεν θα τα καταφέρει.
Κάποτε θα χρειαστεί να αντιμετωπίζει τις δυσκολίες του χωρίς εμάς δίπλα του.Μέχρι τότε έχουμε μια πολύτιμη ευκαιρία: να είμαστε αρκετά κοντά ώστε να ξέρει ότι μπορεί να στηριχθεί πάνω μας και ταυτόχρονα να του αφήνουμε αρκετό χώρο ώστε να ανακαλύπτει, κάθε τόσο, ότι μπορεί να στηριχθεί και στα δικά του πόδια.
Γράφει ο Ψυχολόγος-Οικογενειακός Σύμβουλος Γιάννης Ξηντάρας

Δείτε επίσης: Στις σχέσεις, όσο περνά ο καιρός, ανακαλύπτουμε κάτι μάλλον αναπόφευκτο…

Παρακολουθήστε καθημερινά την σελίδα μας για την ενημέρωση σας.

Το άρθρο Δεν χρειάζεται να λύνουμε όλα τα προβλήματα των παιδιών μας εμφανίστηκε πρώτα στο Grevena Press.

Υπάρχει μια περίοδος στη σχέση μας με τα παιδιά που γνωρίζουμε σχεδόν τα πάντα γι’ αυτά. Ξέρουμε τι έφαγαν, με ποιον έπαιξαν, ποιος τα στενοχώρησε, τι συνέβη στο σχολείο και τι σκέφτονται να κάνουν την επόμενη μέρα. Όχι απαραίτητα επειδή τα ρωτάμε, αλλά επειδή τα ίδια έχουν μια φυσική ανάγκη να μοιράζονται μαζί μας τον κόσμο τους.

Κάποια στιγμή όμως αυτό αρχίζει να αλλάζει… Η απάντηση στο «πώς πέρασες σήμερα;» μπορεί να γίνει ένα απλό «καλά». Μια συζήτηση με έναν φίλο δεν μας αφορά πια, η πόρτα του δωματίου κλείνει συχνότερα και κάποιες φορές αντιλαμβανόμαστε ότι συνέβη κάτι σημαντικό στη ζωή του παιδιού μας χωρίς να το μάθουμε από το ίδιο.

Για αρκετούς γονείς αυτή η αλλαγή δεν είναι εύκολη. Μπορεί να τη βιώσουν σαν απόσταση ή ακόμη και σαν απώλεια εμπιστοσύνης. «Γιατί δεν μου το είπε;», «αφού πάντα μιλούσαμε», «μήπως κάτι έχει αλλάξει μεταξύ μας;». Και όσο περισσότερο ανησυχούν, τόσο περισσότερο μπορεί να αρχίσουν να ρωτούν, να ψάχνουν, να επιμένουν, προσπαθώντας να ξανακερδίσουν την πρόσβαση που κάποτε είχαν αυτονόητα.

Μόνο που το παιδί που μεγαλώνει δεν χρειάζεται ακριβώς την ίδια σχέση που είχε μαζί μας όταν ήταν μικρότερο. Η ανάγκη για έναν προσωπικό χώρο, για σκέψεις που δεν μοιράζεται αμέσως, για φιλίες και εμπειρίες στις οποίες οι γονείς δεν συμμετέχουν, είναι μέρος της ανάπτυξής του. Σταδιακά αρχίζει να ανακαλύπτει ότι υπάρχει ως ξεχωριστός άνθρωπος, με έναν εσωτερικό κόσμο που του ανήκει και που έχει δικαίωμα να επιλέγει πότε, πώς και με ποιον θα τον μοιραστεί.

Αυτό μπορεί να είναι δύσκολο να το δεχτούμε, ακριβώς επειδή το αγαπάμε. Θέλουμε να γνωρίζουμε τι του συμβαίνει για να μπορούμε να το προστατεύσουμε. Να προλάβουμε μια απογοήτευση, να αντιληφθούμε έναν κίνδυνο, να βοηθήσουμε πριν τα πράγματα δυσκολέψουν. Και βέβαια ένας γονιός χρειάζεται να παραμένει σε εγρήγορση όταν υπάρχουν πραγματικές ενδείξεις ότι το παιδί κινδυνεύει ή περνά κάτι που δεν μπορεί να διαχειριστεί μόνο του.

Άλλο όμως η γονεϊκή φροντίδα και άλλο η ανάγκη να γνωρίζουμε κάθε λεπτομέρεια της ζωής του. Ίσως εδώ υπάρχει μια λεπτή αλλά σημαντική διάκριση. Το να μου έχει εμπιστοσύνη το παιδί μου δεν σημαίνει ότι θα μου λέει τα πάντα. Σημαίνει ότι θα γνωρίζει πως μπορεί να μου μιλήσει όταν το χρειαστεί.

Και αυτό χτίζεται πολύ πριν φτάσουμε στην εφηβεία… Χτίζεται κάθε φορά που το παιδί μάς λέει κάτι και εμείς δεν σπεύδουμε να το κρίνουμε, να το διορθώσουμε ή να του εξηγήσουμε τι έπρεπε να είχε κάνει. Κάθε φορά που αντέχουμε να ακούσουμε μια επιλογή με την οποία διαφωνούμε χωρίς να μετατρέψουμε αμέσως τη συζήτηση σε μάθημα. Κάθε φορά που του δείχνουμε ότι η αλήθεια του, ακόμη κι όταν μας δυσκολεύει, δεν απειλεί τη σχέση μας.

Γιατί τα παιδιά παρατηρούν πολύ προσεκτικά τι κάνουμε με αυτά που μας εμπιστεύονται. Αν κάθε εξομολόγηση καταλήγει σε ανάκριση, αν κάθε λάθος προκαλεί μια μεγάλη διάλεξη ή αν κάτι προσωπικό που μας είπαν γίνεται αργότερα επιχείρημα σε έναν καβγά, είναι φυσικό την επόμενη φορά να σκεφτούν περισσότερο αν θέλουν να μιλήσουν. Και κάπως έτσι μπορεί να δημιουργηθεί ένας φαύλος κύκλος. Ο γονιός αισθάνεται ότι το παιδί απομακρύνεται και πιέζει περισσότερο για να μάθει. Το παιδί αισθάνεται ότι ο προσωπικός του χώρος περιορίζεται και κλείνεται ακόμη περισσότερο. Ο γονιός ανησυχεί περισσότερο και οι ερωτήσεις γίνονται ακόμη πιο επίμονες.

Ίσως, λοιπόν, όσο μεγαλώνουν τα παιδιά μας, χρειάζεται να αλλάξει λίγο και η θέση μας δίπλα τους: από εκείνον που γνωρίζει, σε εκείνον που είναι διαθέσιμος να ακούσει, από εκείνον που προηγείται και δείχνει συνεχώς τον δρόμο, σε εκείνον που μπορεί κάποιες φορές να περπατά λίγο πιο πίσω, αφήνοντας το παιδί να δοκιμάσει τα δικά του βήματα.

Δεν είναι εύκολη αυτή η μετάβαση για έναν γονιό. Γιατί μεγαλώνοντας ένα παιδί, δεν μαθαίνει μόνο εκείνο να αποχωρίζεται εμάς. Μαθαίνουμε κι εμείς, λίγο λίγο, να αποχωριζόμαστε την εικόνα του παιδιού που μας χρειαζόταν για τα πάντα. Και ίσως εκεί δοκιμάζεται μια διαφορετική μορφή εμπιστοσύνης: όχι μόνο η εμπιστοσύνη του παιδιού προς τον γονιό, αλλά και η εμπιστοσύνη του γονιού προς το παιδί. Να μπορούμε να δεχτούμε ότι δεν θα γνωρίζουμε πια κάθε σκέψη, κάθε συνομιλία, κάθε μικρή ιστορία της ζωής του και παρ’ όλα αυτά να παραμένουμε κοντά. Να σεβόμαστε την πόρτα που κάποιες φορές κλείνει, χωρίς να φεύγουμε από την άλλη πλευρά της.

Γιατί ίσως ο στόχος, όσο τα παιδιά μεγαλώνουν, δεν είναι να συνεχίσουν να μας τα λένε όλα. Είναι να ξέρουν ότι, όταν υπάρξει κάτι που πραγματικά θα θελήσουν ή θα χρειαστούν να μοιραστούν, θα μπορούν ακόμη να ανοίξουν εκείνη την πόρτα και να μας βρουν εκεί.

Γράφει ο Ψυχολόγος-Οικογενειακός Σύμβουλος Γιάννης Ξηντάρας

Διαβάστε επίσης: Δεν χρειάζεται να είμαι καλά συνέχεια

Παρακολουθήστε καθημερινά την σελίδα μας για την ενημέρωση σας.

Το άρθρο Το παιδί που δεν μας τα λέει όλα εμφανίστηκε πρώτα στο Grevena Press.